 |
Web Hosting by Netfirms | Free Domain Names by Netfirms |
|
|
|
|
عسل و نقش آن در سلامت انسان |
|
فيه شفاءٌ للناس
|
مقدمه :
از قدیم الایام عسل بعنوان یک ماده قندی شفابخش مورد استفاده قرار گرفته است. در منابع بدست آمده در سنگ نوشته ها و کتابهای مربوط به اقوام باستانی سومر در 6200 سال قبل از میلاد، مصریها 1900 تا 1250 سال قبل از میلاد، اقوام ودا (هندوها) در 5000 سال قبل، درکتابهای مقدس قرآن، تورات، انجیل عهد قدیم و عهد جدید، کتاب های مقد س هندیها، چینی ها، ایرانیان باستان و مصریها عسل بعنوان یک ماده شفابخش معرفی گردیده است.
استفاده از عسل از گذشته تا امروز برای درمان سرفه و گلو درد مرسوم بوده است. معمولاً عسل به همراه سبزیجات، بذرها و گیاهان مناطق جغرافیایی مورد مصرف قرار میگرفته است.
استفاده از عسل گیاه کُنار در هند برای درمان بیماریهای چشم ، در غِنا برای عفونت های پا، و در نیجریه برای گوش درد ، درمان آلودگی انگلی چشم، پیشگیری از صدمه به قرنیه، زخم معده و یبوست رایج بوده است .
در اغلب منابع ابتدای قرن بیستم بحث از خواص ضد باکتریایی و زخم درمانی عسل شده است. در سال 1919 گزارش گردید که خواص ضد باکتریایی عسل با رقیق کردن آن افزایش می یابد. در بین سالهای 1930 تا 1950 محققین راجع به خواص درمانی عسل در ترمیم زخم ها، نتایج زیادی بدست آوردند که هم اکنون مورد استفاده است. در دو دهه اخیر تحقیقات درباره خواص ضد میکروبی عسل و خواص ترمیمی آن افزایش یافته و اثرات پانسمانی عسل را با سایر درمانهای شناخته شده در درمان جراحات، سوختگی ها و عفونت های شدید مقایسه کرده و تأثیر مناسب تر عسل را یادآور شده اند.
در مقایسه عسل و محلولهایی که دارای قندهای مشابه عسل می باشند از نظر میزان اثر بر میکروبهای گرم منفی و قارچ ها، نشان داده شده محلولهای قندی اثر ضد باکتری نداشته ولی عسل اثر ممانعت کننده از رشد میکروبها و قارچ ها، داشته است.
عدم جذب برخی ازکربوهیدرات ها منجر به اثر لاکساتیو یا ملین عسل میشود که مؤید نظرات یونانی ها دربارة اثرات ضد یبوستی عسل می باشد.
Ø قندها و آب :
عسل یک محلول قندی فوق اشباع با حدود 5/38 % فروکتوز و 31% درصد گلوکز و 1/17 %آب است.
میزان قندهای دی، تری و الیگوساکارید نسبت به منوساکاریدها یا قندهای ساده عسل ناچیز است.
Ø مواد گیاهی یا فیتوکمیکال ها
وجود برخی از مواد گیاهی در عسل باعث تقویت فعالیت های حیاتی بدن می شود. بخش اصلی این مواد گیاهی را آنتی اکسیدانها تشکیل داده که در بدن واکنشهایی را که باعث تخریب بافتها میشوند، کاهش میدهند.
Ø آنزیم ها:
عسل حاوی تعدادی آنزیم از جمله گلوکز اکسیداز، انورتاز، دیاستاز( آمیلاز)، کاتالاز و اسید فسفاتاز میباشد.
1- گلوکز اکسیداز: وجود این آنزیم در عسل گلوکز را تبدیل به گلوکولاکتون، اسید گلوکونیک و پراکسید هیدروژن می نماید.
2-انورتاز : این آنزیم توسط زنبورها به شهد اضافه میشود و سوکروز را به فروکتوز و گلوکز تجزیه میکند. فعالیت انورتاز در عسل تداوم دارد، با این وجود درجه حرارت بالا ممکن است آنرا غیر فعال سازد.
3- دیاستاز (آمیلاز) : این آنزیم زنجیره های نشاسته را به دکسترین و مالتوز تبدیل می نماید. دیاستاز در هنگام عمل آوری شهد توسط زنبورها به شهد اضافه میشود. میزان دیاستاز عسل بر حسب نوع گل تفاوت دارد. نگهداری طولانی عسل و حرارت بالا منجر به بی اثر شدن این آنزیم میشود. محققین معتقدند که حرارت 85 درجه در مدت 5 دقیقه دیاستاز را در عسل غیر فعال ساخته و همچنین PH نامناسب همانند اضافه کردن مواد اسیدی یا بازی به عسل ، فعالیت این آنزیم را کاهش میدهد.
4- کاتالاز : این آنزیم به میزان محدود در عسل وجود دارد و پراکسید هیدروژن را به اکسیژن و آب تبدیل میکند.
Ø اسیدهای آمینه :
با اینکه میزان اسیدهای آمینه عسل محدود است اما طیف وسیعی از اسیدهای آمینه یعنی حدود 18 اسید آمینه ضروری و غیر ضروری در عسل وجود دارد، که بستگی به منشأ شهد یا نوع گل دارد. پرولین اسید آمینه اصلی عسل و لیزین در مرحله دوم قرار دارد. سایر اسید های آمینه شامل فنیل آلانین، تیروزین، اسید گلوتامیک و اسید آسپارتیک میباشند.
Ø اسیدهای ارگانیک (آلی) :
اسیدهای آلی کمی طعم ترش را در عسل ایجاد می کنند و در خاصیت ضد باکتریایی عسل دخالت دارند. اسید گلوکونیک بعنوان اسید آلی اصلی عسل میباشد. عسل حاوی اسیدهای آلی متعدد دیگری (مثل بوتریک- استیک- فرمیک- لاکتیک- سوکسینیک- مالیک- سیتریک- مالئیک- اگزالیک و پیروگلوتامیک ) میباشد. به همین دلیل است که برخی از عسل ها طعم تند یا طعم اسیدی دارند. همانند بسیاری دیگر از اجزاء عسل، نوع اسیدهای آلی نیز بر حسب نوع گل تفاوت میکند.
1- تولید انرژی:
عسل یک محلول قندی فوق اشباع حاوی فروکتوز و گلوکزاست. اثرات تغذیه ای فروکتوز و گلوکز نشان میدهد که هیچکدام به تنهایی ایده آل نیستند. فروکتوز جذب ضعیف داشته و به کندی جذب می شود، ولی گلوکز خوب جذب میشود و بسرعت برای انرژی مورد استفاده قرار می گیرد.
استفاده از عسل برای ورزشکاران که به گلوکز دایمی نیاز دارند اهمیت دارد. مخلوط قندها برای جلوگیری از گرسنگی مناسبتر و توانایی را افزایش میدهد. عسل یک مخلوط قندی فروکتوز- گلوکز با مقداری الیگوساکارید، پروتئین، ویتامین و مواد معدنی است و دارای مزایای ژل ها و آشامیدنیهایی که توسط ورزشکان استفاده میشود، میباشد.
اثر بخشی عسل بعنوان منبع قند برای ورزشکاران قبل، بعد از تمرین و در طول تمرینات بدنی بررسی شده و نشان داده شده است که عسل بعنوان منبع تأمین قند برای ورزشکاران نسبت به سایر مواد ارجحیت دارد.
فعالیت ضد باکتریایی از خصوصیات اصلی عسل میباشدو به خصوصیات فیزیکی، فعالیت های آنزیمی و فاکتورهای غیر آنزیمی عسل بستگی دارد.
تحقیقات گسترده ای روی خصوصیات فیزیکی عسل و نقش ضد باکتریایی آن انجام شده، نشان می دهد که عسل یک محلول قندی فوق اشباع با فشار اسمزی بالا، محیط اسیدی ، مواد گیاهی یا فیتوکمیکال و درصد پایین آب، برای رشد باکتریها و قارچ ها مناسب نیست. اسیدیته طبیعی عسل از رشد خیلی از عوامل بیماریزا جلوگیری میکند.
فعالیت های آنزیمیدر طی روند عمل آوری عسل یا تبدیل شهد به عسل توسط زنبورها آنزیم گلوکز اکسیداز ترشح میشود و این آنزیم به نوبه خود در عسل ماده ای بنام پراکسید هیدروژن تولید می کند که قدرت ضد باکتریایی دارد.
خواص ضد باکتریایی عسل با رقیق کردن آن افزایش می یابد. چون فعالیت آنزیم ها در عسل غلیظ یا رسیده محدود است، بعلاوه اسیدیته عسل نیز آنزیم ها را غیر فعال میکند. به همین دلیل رقیق کردن عسل باعث افزایش فعالیت آنزیمی به میزان 50.000 - 2500 برابر، میشود.
فاکتورهای غیر آنزیمی: علاوه بر آنزیمهای موجود موادی (مانند پینوسمبرین- ترپن ها- بنزیل الکل- اسید سیرنژیک - متیل سیریگات- 3،4، 5 تری متوکسی بنزوتیک اسید- 2 هیدروکسی3 فنیل پروپیونیک اسید، 2 هیدروکسی بنزوییک اسید و 1، 4 دی هیدرو کسی بنزن) در عسل یافت شده اند که خاصیت ضد باکتریایی دارند.
وجود این مواد به این صورت مشخص شد که مشاهده گردید بعد از حرارت دادن عسل و غیر فعال شدن آنزیم ها، فعالیت ضد باکتریایی در عسل جریان دارد.
انواع مختلف عسل خاصیت ضد میکروبی متفاوت دارند و این بدلیل تفاوت میزان تولید پراکسید و فاکتورهای غیر پراکسیدی و خواصی میباشد که به منبع گل وشرایط نگهداری عسل بستگی دارد.
در بین گونه های مختلف عسل، عسل حاوی عسلک و عسل مناطق کوهستانی دارای قدرت ضد باکتریایی بالایی هستند.
جهت اطمینان از خواص ضد باکتریایی عسل ، علاوه بر سنجش میزان فعالیت ضد باکتریایی آن، لازم است شرایط نگهداری آن رعایت شود و در معرض حرارت و نور قرار نگیرد، حرارت و نور میتوانند آنزیم گلوکز اکسیداز را تخریب نمایند.
عسل بطور طبیعی بعد از مدتی شکرک می زند یا رُس می کند بر حسب نوع گل و میزان رطوبتِ عسل، زمان شکرک زدن تقاوت می کند. عسل مناطق مرطوب که دارای میزان آب بیشتری است یا عسل برخی از گلها، مثل آفتابگردان، کلزا زودتر و عسل مناطق کوهستانی دیرتر و برخی از عسلها خیلی دیر شکرک میزند.
شکرک زدن عسل یک پدیدة آنزیمی است و از کیفیت طبیعی عسل نمی کاهد . در اثر این پدیده قندهای موجود در عسل به بلور تبدیل می شود . عسل شکرک زده دارای همان خواص ارزشمند عسل مایع میباشد.
اگر برای جلوگیری از شکرک زدن، عسل حرارت داده شود بسته به میزان حرارت آنزیم های موجود در عسل صدمه دیده و از کیفیت آن کاسته خواهد شدتا جاییکه اگر میزان حرارت بالا باشد یا عسل تحت اثر حرارت مستقیم قرار گیرد مادة هیدروکسی متیل فورفورال که یک مادة سمی است در عسل تولید خواهد شد.
علاوه بر خاصیت ضد باکتریایی، عسل باعث ترمیم مخاطات آسیب دیده شده و رشد بافتهای تازه را با خاصیت ضد تورمی خود تحریک می نماید. بر این اساس عسل میتواند از مخاطات آسیب دیده محافظت نموده و باتحریک جریان خون بافتی و عمل ضد التهابی ناشی از خاصیت ضد اکسیدانی، رشد سلولهای پوششی جدید را تحریک و مخاطات آسیب دیده را درمان نماید. خاصیت درمانی عسل در زخم های پوستی کاملاً بررسی و نشان داده شده که با استفاده از عسل ، زخم ضد عفونی و پانسمان شده و سریع ترمیم میشود.
عسل اقاقیا
از قدیم الایام عسل برای درمان زخم معده و روده مصرف شده و امروزه نیز این مسئله پذیرفته شده است. کشف نقش هلیکوباکتر پیلوری بعنوان عامل زخم معده منجر به انجام تحقیقاتی جهت تعیین نقش درمانی عسل شده است. تحقیقات نشان داده که این باکتری نسبت به عسلهایی با قدرت ضد میکروبی متوسط به دلیل حضور پراکسید هیدروژن حساس است.
آلودگی های قارچی پوستی، توسط قارچ های درماتوفیت رایج ایجاد میشود، معمولاً بدلیل ضعف ایمنی میزبان با باکتریهای عفونی همراه میباشد. عسل توانایی درمان هر دو عامل قارچی و باکتریایی را دارد.
عفونت قارچی که بوسیله کاندیدا آلبیکانس ایجاد میشود به درمان با عسل پاسخ میدهد. تحقیقات درمانگاهی نشان داده که عصاره عسل همانند مواد ضد قارچی تجاری، از رشد کاندیدا ممانعت مینماید.
نقش آنتی اکسیدانها در بدن انسان دقیقاًً بررسی شده است و شواهد فراوان نشانگر این است که در برخی از بیماریها و در هنگام افزایش سن رادیکالهای آزاد بطور طبیعی تولید، با آنزیمها و همچنین DNA ترکیب می شوند و ممکن است باعث سرطان، حمله قلبی، شوک، کاتاراکت، آلزایمر، آرتریت و برخی از علایم سالخوردگی شوند. آنتی اکسیدانها رادیکالهای آزاد را قبل از اینکه بتوانند صدمه ای بزنند بی اثر میکنند.
آنتی اکسیدانها شامل آنتی اکسیدانهای آنزیمی (مثل کاتالاز) و غیر آنزیمی (مثل توکوفرول، فنولیک ها، فلاونول ها، کاتشین ها، اسید آسکوربیک و کارتونوئیدها) میباشند.
عسل غنی از آنتی اکسیدانهای آنزیمی و غیر آنزیمی، از جمله کاتالاز، اسید آسکوربیک، فلاونوییدها و آلکالوییدها میباشد.
انواع عسلها دارای فلاونوییدهای مختلف میباشند که بستگی به منبع گیاهی شهد دارد. پینوسمبرین فلاونوییدی است که به میزان بالایی در عسل وجود دارد. بطور معمول میزان اسید آسکوربیک که یک آنتی اکسیدان است 4/2 میلی گرم در 100 گرم عسل میباشد. با این وجود برخی از گونه های خاص عسل حاوی بیش از 150-75 میلی گرم اسید آسکوربیک می باشند.
در یک بررسی مشخصات آنتی اکسیدانهای جدا شده موجود در هفت نوع عسل مختلف تعیین گردید. این آنتی اکسیدانها شامل ترکیبات فنلی، اسید آسکوربیک، آنزیم های گلوکز اکسیداز، کاتالاز و پراکسیداز می باشند.
آنتی اکسیدانها بعنوان نگهدارنده مواد غذایی در جلوگیری از فساد و تغییر رنگ غذاها که در اثر نور، حرارت و بعضی فلزات ایجاد می شود، بکار میروند.
آنتی اکسیدانها در مقابل عوامل اکسید کننده غذایی حایل شده و از ترکیب آنها با اسید های چرب غیر اشباع جلوگیری میکنند.
بطور کلی عسل های تیره تر حاوی آنتی اکسیدانهای بیشتری هستند و قدرت بازدارندگی (ضد باکتریایی) بیشتری دارند.
فعالیت بازدارندگی پنج نوع عسل از پنج گونه گل (عسل تک گل)، بر روی پنج عامل آلوده کنندة غذایی سالمونلا تیفی موریوم، شیگلا سونه ای، لیستریامنوسیتوژنز، استافیلوکوکوس اورئوس و باسیلوس سرئوس بررسی شده است. نتایج بدست آمده نشان میدهد که اجزای پراکسیدی (هیدروژن پراکسید) و همچنین غیر پراکسیدی (آنتی اکسیدانها) موجود در عسل در ممانعت از رشد شیگلا سونه ای، لیستریا منوستیوژنز، استافیلوکوکوس اورئوس و باسیلوس سرئوس نقش دارند.
فعالیت حیاتی و بقای آنتی اکسیدانهای عسل:
عسل یک آنتی اکسیدان بیولوژیک است و مانع اکسیداسیون لیپوپروتئین ها می شود. قندهای موجود در عسل فعالیت آنتی موتاژنی (ضد سرطانی) قابل توجهی را نشان داده اند. بنظر میرسد که اجزای قندی عسل ممکن است بخشی از خواص آنتی موتاژنی شبیه خواص آنتی اکسیدانهای فنولیک را داشته باشد .
محققین بعد از خوراندن شربت ذرت و عسل گندم سیاه به میزان 5/1 گرم در کیلوگرم وزن بدن به فرد سالم، اثرات آنرا روی محتوای فنولیک و آنتی اکسیدان های پلاسما مطالعه کردند. نتایج نشان داد که فعالیت آنتی اکسیدانهای عسل قابل توجه میباشد.
5- نقش عسل در فعالیت های حیاتی :
پری بیوتیک ها مواد غیر قابل هضم هستند که تعادل میکروفلور دستگاه گوارش را عهده دارند و رشد یا فعالیت میکروب های مفید را تحریک و از فعالیت میکروب های غیر مفید جلوگیری می کنند. مهمترین مواد از این دسته الیگوساکاریدهای غیر قابل هضم مثل فروکتو-الیگوسکارید (FOS)، گالاکتو-الیگوساکارید (GOS) و اینولین میباشند. عسل حاوی مجموعه ای از این الیگوساکاریدها، بسته به درجه پلی مریزا سیون آنها، میباشد.
پرو بیوتیک ها یک مکمل غذایی میکروبی زنده اند که تعادل میکروبی روده را در بدن بعهده دارند. مهمترین آنها بیفیدو باکتریها هستند که در سلامت دستگاه گوارش نقش مهمی را دارا می باشند. اثرات مفید مربوط به این باکتری در افزایش ایمنی و خاصیت ضد سرطانی آن در دستگاه گوارش مشخص گردیده است. عسل رشد و تکثیر بیفیدوباکتریها را تقویت مینماید.
بمنظور درک کامل این موضوع یک مطالعه روی فعالیت پری بیوتیک عسل شبدر و اثر آن بر رشد و تقویت بیفیدو باکتریها انجام و نتایج ذیل حاصل شد.
· عسل موجب تکثیر، فعالیت و دوام بیفیدو باکتریهای محصولات تخمیری شیر می شود.
· بین کربوهیدراتهای موجود در عسل در تکثیر و فعالیت بی فیدو باکتریها سینرژیسم یا همکاری وجود دارد.
· اثر عسل بر تکثیر و فعالیت گونه های مختلف بیفیدوباکتریهای موجود در روده نیز مؤثرو مشابه الیگوساکاریدهای تجارتی FOS و GOS و اینولین بوده است.
الیگوساکاریدها و کربوهیدراتهای عسل بر حسب نوع گل متفاوت اند، بنابراین اثر پروبیوتیکی عسل ها نیز متفاوت میباشد.
منبع:
Honey – Health and Therapeutic Qualities
Acarapis I Am.Foulbrood I Eu.Foulbrood I SystemBiologic I Nosema I Varroa I Honey I Feedback
